{"id":12,"date":"2026-09-23T18:38:33","date_gmt":"2026-09-23T16:38:33","guid":{"rendered":"https:\/\/www.nasiprzodkowie.pl\/policja\/formacje\/policja-panstwowa-1919-1939\/"},"modified":"2026-09-23T18:38:33","modified_gmt":"2026-09-23T16:38:33","slug":"policja-panstwowa-1919-1939","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.nasiprzodkowie.pl\/policja\/formacje\/policja-panstwowa-1919-1939\/","title":{"rendered":"Policja Pa\u0144stwowa 1919\u20131939: jak by\u0142a zbudowana i co po niej zosta\u0142o"},"content":{"rendered":"

Policja Pa\u0144stwowa powsta\u0142a na mocy ustawy z 24 lipca 1919 roku jako jednolita formacja dla ca\u0142ego odradzaj\u0105cego si\u0119 pa\u0144stwa, w miejsce lokalnych milicji i stra\u017cy, kt\u00f3re dzia\u0142a\u0142y od 1918 roku. Istnia\u0142a do wrze\u015bnia 1939 roku. Dla genealoga wa\u017cne jest nie tyle to, czym by\u0142a, ile jak by\u0142a zbudowana, bo struktura formacji wyznacza dzi\u015b struktur\u0119 jej dokument\u00f3w.<\/p>\n

Od Komendy G\u0142\u00f3wnej do posterunku<\/h2>\n

Na szczycie sta\u0142a Komenda G\u0142\u00f3wna w Warszawie. Ni\u017cej komendy wojew\u00f3dzkie, nazywane w pierwszych latach okr\u0119gowymi, nast\u0119pnie komendy powiatowe, a w miastach komisariaty. Najni\u017cszym ogniwem by\u0142 posterunek, obejmuj\u0105cy gmin\u0119 albo kilka gmin, obsadzony przez kilku funkcjonariuszy z komendantem posterunku na czele. Osobno dzia\u0142a\u0142a s\u0142u\u017cba \u015bledcza z w\u0142asnymi urz\u0119dami i wydzia\u0142ami w wi\u0119kszych miastach.<\/p>\n

Ta hierarchia ma praktyczne znaczenie. Akta Komendy G\u0142\u00f3wnej trafi\u0142y do Archiwum Akt Nowych. Akta komend wojew\u00f3dzkich i powiatowych trafia\u0142y do archiw\u00f3w pa\u0144stwowych w\u0142a\u015bciwych dla danego terenu, o ile przetrwa\u0142y. Posterunek nie wytwarza\u0142 zwykle osobnego zespo\u0142u; jego \u015blad jest w aktach komendy powiatowej i w dokumentach gminy. Szukaj\u0105c przodka, ustal wi\u0119c najpierw powiat i wojew\u00f3dztwo, a nie miejscowo\u015b\u0107.<\/p>\n

Wojew\u00f3dztwo \u015bl\u0105skie mia\u0142o w\u0142asn\u0105 policj\u0119<\/h2>\n

Na obszarze autonomicznego wojew\u00f3dztwa \u015bl\u0105skiego dzia\u0142a\u0142a w latach 1922\u20131939 odr\u0119bna Policja Wojew\u00f3dztwa \u015al\u0105skiego, podleg\u0142a wojewodzie, z w\u0142asnymi stopniami, mundurem i dokumentacj\u0105. Funkcjonariusz z Katowic, Rybnika czy Cieszyna nie by\u0142 formalnie policjantem Policji Pa\u0144stwowej i jego papier\u00f3w nie ma tam, gdzie akta PP. Je\u015bli rodzina pochodzi ze \u015al\u0105ska, to rozr\u00f3\u017cnienie oszcz\u0119dza wielu bezowocnych zapyta\u0144.<\/p>\n

Przyj\u0119cie, szkolenie, przysi\u0119ga<\/h2>\n

Kandydat sk\u0142ada\u0142 podanie z \u017cyciorysem, \u015bwiadectwami i za\u015bwiadczeniami, przechodzi\u0142 badanie lekarskie i by\u0142 przyjmowany na okres pr\u00f3bny. Potem trafia\u0142 do szko\u0142y policyjnej: dla szeregowych do szk\u00f3\u0142 w okr\u0119gach, dla oficer\u00f3w do szko\u0142y g\u0142\u00f3wnej. Uko\u0144czenie szko\u0142y by\u0142o odnotowywane w aktach i potwierdzane \u015bwiadectwem, kt\u00f3re bywa w rodzinnych papierach. Przysi\u0119ga s\u0142u\u017cbowa i przydzia\u0142 do jednostki zamyka\u0142y przyj\u0119cie.<\/p>\n

Ta \u015bcie\u017cka oznacza, \u017ce nawet przy zniszczonej teczce osobowej \u015blady przyj\u0119cia mog\u0105 by\u0107 w aktach szko\u0142y, w rozkazach personalnych i w dokumentacji komendy, kt\u00f3ra wnioskowa\u0142a o przyj\u0119cie.<\/p>\n

Rozkazy personalne i prasa urz\u0119dowa<\/h2>\n

Przyj\u0119cia, przeniesienia, awanse, odznaczenia, zwolnienia i przej\u015bcia na emerytur\u0119 og\u0142aszano w rozkazach personalnych. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich publikowano drukiem w prasie urz\u0119dowej resortu i formacji, wydawanej od pierwszej po\u0142owy lat dwudziestych, a policja mia\u0142a tak\u017ce w\u0142asny tygodnik. Te wydawnictwa s\u0105 w du\u017cej cz\u0119\u015bci zdigitalizowane w bibliotekach cyfrowych i przeszukiwalne po nazwisku. Wpis w rozkazie og\u0142oszonym drukiem znajdziesz w kilka minut, podczas gdy kwerenda archiwalna trwa tygodniami. Zacznij wi\u0119c od bibliotek cyfrowych, a dopiero potem pisz do archiwum.<\/p>\n

Emerytura i dokumentacja rodzinna<\/h2>\n

Funkcjonariusz, kt\u00f3ry odszed\u0142 ze s\u0142u\u017cby przed 1939 rokiem, mia\u0142 spraw\u0119 emerytaln\u0105, a wdowa i sieroty po policjancie spraw\u0119 zaopatrzenia. Ta dokumentacja powstawa\u0142a po stronie administracji pa\u0144stwowej i zaopatrzenia emerytalnego, nie policji, i bywa jedynym \u017ar\u00f3d\u0142em, gdy teczka osobowa nie przetrwa\u0142a. Zawiera zwykle przebieg s\u0142u\u017cby spisany na potrzeby wyliczenia \u015bwiadczenia, czyli dok\u0142adnie to, czego genealog szuka.<\/p>\n

Wrzesie\u0144 1939 roku<\/h2>\n

Formacja przesta\u0142a istnie\u0107 wraz z pa\u0144stwem. Funkcjonariusze, kt\u00f3rzy trafili do niewoli sowieckiej, zostali w wi\u0119kszo\u015bci osadzeni w obozie w Ostaszkowie i zamordowani wiosn\u0105 1940 roku; o tym m\u00f3wi dzia\u0142 Ostaszk\u00f3w\u2013Miednoje 1940<\/a>. Ci, kt\u00f3rzy pozostali w Generalnym Gubernatorstwie, zostali wezwani do s\u0142u\u017cby w policji granatowej. Cz\u0119\u015b\u0107 znalaz\u0142a si\u0119 w Polskich Si\u0142ach Zbrojnych na Zachodzie, w konspiracji albo w obozach jenieckich niemieckich. Dla jednego cz\u0142owieka to oznacza, \u017ce jego \u015blad po wrze\u015bniu 1939 roku trzeba szuka\u0107 w zupe\u0142nie innych archiwach ni\u017c \u015blad sprzed wrze\u015bnia.<\/p>\n

Co to znaczy dla poszukiwa\u0144<\/h2>\n

Ustal powiat i wojew\u00f3dztwo s\u0142u\u017cby, sprawd\u017a, czy nie chodzi o policj\u0119 \u015bl\u0105sk\u0105, przeszukaj zdigitalizowan\u0105 pras\u0119 urz\u0119dow\u0105 po nazwisku, a dopiero potem pisz do Archiwum Akt Nowych i do archiwum pa\u0144stwowego w\u0142a\u015bciwego dla wojew\u00f3dztwa. Zapytaj te\u017c o dokumentacj\u0119 emerytaln\u0105. I pami\u0119taj, \u017ce przedwojenne akta osobowe zachowa\u0142y si\u0119 w niewielkiej cz\u0119\u015bci, wi\u0119c odpowied\u017a \u201ebrak teczki\u201d jest cz\u0119sta i nie zamyka sprawy.<\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142a i dalsza lektura<\/h2>\n