{"id":15,"date":"2026-09-23T18:38:33","date_gmt":"2026-09-23T16:38:33","guid":{"rendered":"https:\/\/www.nasiprzodkowie.pl\/policja\/formacje\/policja-i-zandarmeria-zaborow\/"},"modified":"2026-09-23T18:38:33","modified_gmt":"2026-09-23T16:38:33","slug":"policja-i-zandarmeria-zaborow","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.nasiprzodkowie.pl\/policja\/formacje\/policja-i-zandarmeria-zaborow\/","title":{"rendered":"Policja i \u017candarmeria trzech zabor\u00f3w: przodek w obcym mundurze"},"content":{"rendered":"

Przodek, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 w policji przed 1918 rokiem, nosi\u0142 mundur obcego pa\u0144stwa i zostawi\u0142 dokumenty w obcym j\u0119zyku. To nie jest pow\u00f3d do wstydu ani do przemilczenia; s\u0142u\u017cba w \u017candarmerii czy policji miejskiej by\u0142a zwyczajn\u0105 drog\u0105 zawodow\u0105 dla tysi\u0119cy ludzi, a jej dokumentacja bywa bogatsza ni\u017c wiele innych \u017ar\u00f3de\u0142 z tego okresu. Trzeba tylko wiedzie\u0107, \u017ce ka\u017cdy zab\u00f3r mia\u0142 inne formacje i inne archiwa.<\/p>\n

Zab\u00f3r austriacki: \u017candarmeria i policja miejska<\/h2>\n

W monarchii habsburskiej od 1849 roku dzia\u0142a\u0142a cesarsko-kr\u00f3lewska \u017candarmeria, formacja o charakterze wojskowym, z posterunkami w miastach, miasteczkach i wielu wsiach Galicji. Obok niej w wi\u0119kszych miastach funkcjonowa\u0142y dyrekcje policji, na przyk\u0142ad w Krakowie i we Lwowie, z w\u0142asnym personelem cywilnym. \u017bandarm by\u0142 formalnie \u017co\u0142nierzem, wi\u0119c jego dokumenty osobowe powstawa\u0142y w obiegu wojskowym i mog\u0105 by\u0107 dzi\u015b w Archiwum Pa\u0144stwowym w Wiedniu, w cz\u0119\u015bci wojskowej. Dokumenty dyrekcji policji trafia\u0142y do archiw\u00f3w krajowych, a po 1918 roku do polskich archiw\u00f3w pa\u0144stwowych; zesp\u00f3\u0142 krakowskiej dyrekcji policji jest przyk\u0142adem takiej dokumentacji.<\/p>\n

J\u0119zyk dokument\u00f3w to niemiecki, a od lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XIX wieku w Galicji w rosn\u0105cym stopniu polski. Nazwiska bywaj\u0105 zapisane w ortografii niemieckiej.<\/p>\n

Zab\u00f3r pruski: policja pa\u0144stwowa i gminna<\/h2>\n

W Prusach porz\u0105dek utrzymywa\u0142a \u017candarmeria na wsi oraz policja w miastach, w wi\u0119kszych o\u015brodkach jako kr\u00f3lewskie prezydia policji, w mniejszych jako policja gminna i magistracka. Dokumentacja jest w j\u0119zyku niemieckim, prowadzona wed\u0142ug pruskich wzor\u00f3w formularzy, i trafi\u0142a po 1918 roku cz\u0119\u015bciowo do polskich archiw\u00f3w pa\u0144stwowych, na przyk\u0142ad w Poznaniu i Bydgoszczy, a cz\u0119\u015bciowo pozosta\u0142a w archiwach niemieckich, w tym w archiwach pa\u0144stwowych Berlina i Brandenburgii. Na terenach, kt\u00f3re wr\u00f3ci\u0142y do Polski dopiero w 1945 roku, dokumentacj\u0119 przej\u0119\u0142y polskie archiwa pa\u0144stwowe we Wroc\u0142awiu, Opolu, Szczecinie i Olsztynie.<\/p>\n

Zab\u00f3r rosyjski: stra\u017c ziemska, policja miejska i \u017candarmeria<\/h2>\n

W Kr\u00f3lestwie Polskim po powstaniu styczniowym administracja rosyjska zorganizowa\u0142a stra\u017c ziemsk\u0105 jako policj\u0119 wiejsk\u0105 i powiatow\u0105 oraz policj\u0119 miejsk\u0105 w miastach. Osobn\u0105 formacj\u0105 by\u0142a \u017candarmeria, o charakterze politycznym, z zarz\u0105dami gubernialnymi. Dokumenty prowadzono po rosyjsku, cyrylic\u0105, wi\u0119c nazwisko przodka trzeba szuka\u0107 w transliteracji rosyjskiej, o czym m\u00f3wi poradnik centrum genealogicznego o wariantach zapisu nazwiska<\/a>. Akta trafi\u0142y do polskich archiw\u00f3w pa\u0144stwowych w\u0142a\u015bciwych dla dawnych guberni oraz do archiwum g\u0142\u00f3wnego w Warszawie; cz\u0119\u015b\u0107 pozosta\u0142a w archiwach rosyjskich i jest dzi\u015b praktycznie niedost\u0119pna.<\/p>\n

Wsp\u00f3lna metoda dla trzech zabor\u00f3w<\/h2>\n

Ustal miejscowo\u015b\u0107 i rok s\u0142u\u017cby, a z nich zab\u00f3r, prowincj\u0119 lub guberni\u0119 oraz w\u0142a\u015bciw\u0105 formacj\u0119. Sprawd\u017a w Szukaj w Archiwach zespo\u0142y w\u0142adz policyjnych i administracyjnych z tego terenu, wpisuj\u0105c nazw\u0119 urz\u0119du, nie nazwisko. Dla \u017candarmerii austriackiej rozwa\u017c zapytanie do Wiednia, dla policji pruskiej do archiw\u00f3w niemieckich, je\u015bli polskie nie maj\u0105 zespo\u0142u. I pami\u0119taj, \u017ce s\u0142u\u017cba w policji zaborczej cz\u0119sto poprzedza\u0142a s\u0142u\u017cb\u0119 w Policji Pa\u0144stwowej po 1919 roku, bo nowa formacja przyjmowa\u0142a do\u015bwiadczonych funkcjonariuszy; teczka z lat dwudziestych mo\u017ce zawiera\u0107 opis wcze\u015bniejszej s\u0142u\u017cby, kt\u00f3rego nie znajdziesz nigdzie indziej.<\/p>\n

Szematyzmy i wykazy drukowane<\/h2>\n

Dla Galicji istnieje \u017ar\u00f3d\u0142o, o kt\u00f3rym \u0142atwo zapomnie\u0107: coroczne szematyzmy, czyli drukowane wykazy urz\u0119dnik\u00f3w Kr\u00f3lestwa Galicji i Lodomerii, obejmuj\u0105ce tak\u017ce dyrekcje policji i dow\u00f3dztwa \u017candarmerii z nazwiskami oficer\u00f3w i urz\u0119dnik\u00f3w. S\u0105 zdigitalizowane w bibliotekach cyfrowych i przeszukiwalne. Podobne wykazy urz\u0119dowe wydawano w Prusach. Szeregowego \u017candarma w nich nie znajdziesz, ale oficera i urz\u0119dnika policji tak, rok po roku, z miejscem s\u0142u\u017cby.<\/p>\n

Co zawieraj\u0105 akta zaborcze<\/h2>\n

Dokumentacja personalna policji zaborczych bywa zaskakuj\u0105co szczeg\u00f3\u0142owa, bo pa\u0144stwa te prowadzi\u0142y ewidencj\u0119 urz\u0119dnik\u00f3w starannie. Wykazy stanu osobowego podaj\u0105 dat\u0119 i miejsce urodzenia, wyznanie, stan cywilny, znajomo\u015b\u0107 j\u0119zyk\u00f3w, przebieg s\u0142u\u017cby i uposa\u017cenie. Listy kwalifikacyjne zawieraj\u0105 oceny prze\u0142o\u017conych. Sprawy dyscyplinarne i wnioski o zasi\u0142ki dla wd\u00f3w opisuj\u0105 rodzin\u0119. Dla \u017candarma austriackiego dochodz\u0105 dokumenty wojskowe: karta ewidencyjna i wykaz przebiegu s\u0142u\u017cby. Nawet gdy teczki osobowej nie ma, tabelaryczne wykazy stanu jednostki wymieniaj\u0105 wszystkich funkcjonariuszy z podstawowymi danymi i s\u0105 dobrym celem pierwszego zapytania.<\/p>\n

Czego nie zak\u0142ada\u0107<\/h2>\n

Nie zak\u0142adaj, \u017ce akta zaborcze zagin\u0119\u0142y; wiele zespo\u0142\u00f3w przetrwa\u0142o i jest opisanych w katalogach. Nie zak\u0142adaj te\u017c, \u017ce przetrwa\u0142y; wojny i zmiany granic zrobi\u0142y swoje. Nie t\u0142umacz stopni z obcego j\u0119zyka na polskie odpowiedniki bez zastrze\u017cenia, bo hierarchie nie by\u0142y r\u00f3wnoleg\u0142e. I nie zapisuj przodka jako \u201eAustriaka\u201d czy \u201eRosjanina\u201d na podstawie munduru; obywatelstwo i narodowo\u015b\u0107 to co innego ni\u017c pracodawca.<\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142a i dalsza lektura<\/h2>\n