Kolej była przez półtora wieku jednym z największych pracodawców na ziemiach polskich, a służba w niej bywała rodzinna - syn szedł tam, gdzie pracował ojciec. Jeśli w rodzinie mówi się, że pradziadek „był na kolei”, jest spora szansa, że zostawił po sobie dokumentację pracowniczą. Rzecz w tym, żeby ustalić, czyja to była kolej.
Pracodawca i lata zatrudnienia
Nazwa zarządu kolejowego wyznacza obieg dokumentacji. Przed 1918 rokiem działały tu koleje trzech państw zaborczych. Późniejsza służba mogła przypadać na PKP, administrację okupacyjną i powojenne reorganizacje.
Kolejarz pracujący czterdzieści lat mógł więc przejść przez kilka zupełnie różnych systemów ewidencji. Dokumenty poszczególnych okresów mogą być przechowywane w różnych instytucjach.
Co można odczytać z dokumentów pracownika
Legitymacja służbowa podaje tożsamość i wystawcę, świadectwo pracy okres zatrudnienia, a dokument emerytalny może odsyłać do wcześniejszego przebiegu służby. W domowym zbiorze przydatne bywają także zaświadczenia, książeczki ubezpieczeniowe i odcinki wypłat. Dokument z dokładną nazwą zakładu ułatwia wybór dalszego archiwum.
Z każdego z nich spisz dosłownie: pełne brzmienie nazwiska, datę i miejsce urodzenia, stanowisko, nazwę jednostki organizacyjnej, numer służbowy i daty. Nazwa jednostki - dyrekcja, oddział, parowozownia, stacja - jest kluczem do odnalezienia właściwego zespołu akt.
Zwróć uwagę na zdjęcia w mundurze. Kolej miała własne umundurowanie z oznaczeniami stopnia służbowego, a te pozwalają przybliżyć stanowisko i okres.
Dokumentacja pracownicza to osobna ścieżka
Akta osobowe stanowią dokumentację pracowniczą. Ich miejsce przechowywania i dalsze losy zależą od zakładu, okresu oraz kategorii dokumentacji. Mogły pozostać u pracodawcy, trafić do następcy prawnego, przechowawcy lub archiwum.
Państwo prowadzi informację o tym, gdzie trafiła dokumentacja osobowa i płacowa zlikwidowanych zakładów pracy - i od sprawdzenia tej drogi warto zacząć, zanim napiszesz do archiwum państwowego. Bywa, że akta są w archiwum zakładowym następcy prawnego albo u przechowawcy komercyjnego, a nie w sieci archiwów państwowych.
Archiwa państwowe i katalogi
Równolegle sprawdź katalog Szukaj w Archiwach pod kątem zespołów akt dyrekcji kolejowych, oddziałów i poszczególnych jednostek. Nawet jeśli teczki osobowej nie ma, nazwisko może pojawić się w dokumentacji jednostki - w wykazach personelu, rozdzielnikach, dokumentacji spraw dyscyplinarnych lub wypadkowych.
Archiwa Państwowe prowadziły akcję poświęconą pamięci kolejowych pokoleń, przy której warto sprawdzić bieżące materiały i wskazówki.
Źródła spoza archiwum
Nie pomijaj druków. Wydawnictwa kolejowe, wykazy służbowe, czasopisma branżowe i sprawozdania bywały publikowane i są częściowo zdigitalizowane. Zdigitalizowany wykaz pracowników może dostarczyć daty, stanowiska i jednostki potrzebnych w zapytaniu do archiwum.
Prasa lokalna odnotowywała awanse, jubileusze, wypadki i nekrologi kolejarzy. Przy częstych nazwiskach to bywa jedyny sposób, by powiązać osobę ze stacją.
Gdy nazwisko jest częste
Kolej zatrudniała dziesiątki tysięcy osób, więc samo nazwisko nie wystarczy do identyfikacji. Do każdego zapytania dołączaj datę urodzenia, a jeśli jej nie masz - przybliżony rok, miejsce zamieszkania i nazwę jednostki. Bez tego odpowiedź brzmi zwykle, że osób o tym nazwisku było wiele.
Zapisuj po drodze
Prowadź dziennik: do kogo napisałeś, kiedy, o co i co odpowiedziano. Przy każdym ustaleniu notuj źródło. Oddzielaj to, co mówi dokument, od tego, co mówi rodzina, i od własnych wniosków - bo przy karierze rozciągniętej na kilka zarządów kolejowych bardzo łatwo pomylić hipotezę z ustaleniem.
Dokumenty emerytalne jako źródło
Uprawnienia emerytalne kolejarza zależały od stażu, stanowiska i warunków pracy, więc do ich ustalenia trzeba było udokumentować cały przebieg zatrudnienia. Akta emerytalne zawierają zatem to, czego zwykle szukamy: listę miejsc pracy z datami, stanowiska, nazwy jednostek organizacyjnych.
Co ważne, taka dokumentacja powstawała często wtedy, gdy oryginalne akta osobowe z wcześniejszych okresów już nie istniały - sporządzano wówczas zaświadczenia zastępcze na podstawie zeznań świadków i zachowanych szczątków ewidencji. Bywa więc, że akta emerytalne są jedynym zachowanym śladem po latach służby udokumentowanych gdzie indziej.
Szukaj w domowych papierach decyzji emerytalnych i korespondencji z zakładem ubezpieczeń, a przy poszukiwaniach instytucjonalnych pytaj o dokumentację rentową i emerytalną osobno od akt osobowych - bywa przechowywana w innym miejscu i przez inny podmiot.
Mieszkanie służbowe jako trop
Kolej budowała domy dla pracowników, zwykle przy stacjach, parowozowniach i wzdłuż linii. Jeśli w dokumentach pojawia się adres zamieszkania, sprawdź, czy nie jest to adres budynku kolejowego - wtedy sam adres wskazuje jednostkę, w której przodek pracował.
Dokumentacja przydziału mieszkań służbowych bywa zachowana w aktach jednostki i zawiera nazwiska wraz ze stanowiskami oraz składem rodziny.
Źródła
Opracowanie redakcyjne opisujące sposób prowadzenia poszukiwań. Zakres zachowanej dokumentacji i zasady jej udostępniania ustala przechowawca akt.