Skrzydlate koło, znak kolejnictwa, powtarza się na odznakach służbowych, resortowych i pamiątkowych. Każda z tych grup powstawała z innego powodu i zostawiła inne dokumenty, więc rozpoznanie przedmiotu zaczyna się od ustalenia, do której należy.
Kategorie kolejowych odznak i odznaczeń
Odznaczenia państwowe nadawano w określonym trybie przez uprawniony organ, także kolejarzom - za długoletnią służbę, za zasługi, za czyny szczególne. Ich nadanie jest udokumentowane w wykazach prowadzonych odrębnie od akt osobowych.
Odznaki resortowe i służbowe należały do systemu wewnętrznego kolei. Oznaczały przynależność do służby, ukończenie szkolenia, staż pracy albo pełnioną funkcję. Dokumentacja ich nadania, jeśli istnieje, bywa w aktach pracowniczych lub w dokumentacji jednostki.
Odznaki pamiątkowe i okolicznościowe wydawano przy jubileuszach, zjazdach, otwarciach linii. Nie były nadawane w żadnym formalnym trybie i nie ma po nich dokumentacji osobowej.
Ustal kategorię najpierw, bo od niej zależy, czy w ogóle jest czego szukać w aktach.
Opisz przedmiot, zanim zaczniesz go ustalać
Zmierz odznakę. Zapisz materiał, kolory emalii, kształt, wszystkie napisy i daty dosłownie, z zachowaniem skrótów. Obejrzyj rewers: bywają tam oznaczenia producenta, numery i rodzaj zapięcia, a wszystkie trzy pomagają datować przedmiot.
Sfotografuj awers, rewers i zapięcie z bliska, przy rozproszonym świetle. Numer, jeśli jest, to najcenniejsza informacja na przedmiocie - pozwala powiązać go z konkretnym nadaniem.
Zapisz historię przedmiotu: od kogo trafił, komu był przypisywany, czy leżał razem z dokumentami. To osobne źródło i tak trzeba je traktować.
Posiadanie to nie nadanie
Odznaki kupowano, wymieniano, przekazywano, a po latach trafiały do szuflady obok rzeczy po zupełnie innej osobie. Obecność przedmiotu w rodzinie nie dowodzi, że należał do Twojego przodka, ani że mu go nadano.
Potwierdzeniem jest dokument: legitymacja, wpis w aktach pracowniczych, wykaz nadań, ogłoszenie w wydawnictwie urzędowym lub branżowym.
Uwaga na repliki
Odznaki kolejowe są przedmiotem zainteresowania kolekcjonerów, a to oznacza, że powstawały i powstają kopie. Rozpoznanie autentyczności wymaga oględzin przez specjalistę i porównania z opisanym wzorcem - nie da się tego rozstrzygnąć na podstawie samego zdjęcia.
Przy porównaniach korzystaj ze zbiorów muzealnych, gdzie przedmioty są opisane i datowane, a nie z przypadkowych zdjęć z aukcji.
Odznaka znana tylko ze zdjęcia
Jeśli przedmiotu nie ma, a jest zdjęcie w mundurze, i tak można coś ustalić. Powiększ fragment ze skanu w wysokiej rozdzielczości i zwróć uwagę na miejsce noszenia - pozycja na mundurze bywa charakterystyczna dla kategorii odznaki. Policz je i zapisz liczbę oraz układ.
Ta sama ostrożność obowiązuje: noszenie odznaki świadczy o tym, że ktoś ją nosił, nie o tym, że miał do niej prawo.
Przechowywanie odznak i medali
Odznaki nie poleruj i nie czyść środkami do metali, bo ścierają emalię i płytko wybite napisy, także znak wytwórcy na rewersie. Jeśli leżała razem z legitymacją albo dyplomem, trzymaj je w jednej opisanej kopercie: to dokument łączy odznakę z nazwiskiem kolejarza. Przechowywanie metalu, tkanin i papieru opisujemy w materiale o rodzinnych pamiątkach po kolejarzu.
Odznaki za wysługę lat jako narzędzie datowania
Odznaczenia i odznaki przyznawane za długoletnią służbę mają dla genealoga szczególną wartość, bo wiążą się z konkretnym stażem. Jeśli ustalisz, że odznaka odpowiada określonej liczbie przepracowanych lat, możesz odliczyć wstecz i przybliżyć datę rozpoczęcia pracy.
To działa również w drugą stronę: znając datę podjęcia pracy, wiesz, w których latach przodek mógł otrzymać kolejne stopnie takiego wyróżnienia, i możesz szukać dokumentacji nadania w konkretnym przedziale czasowym zamiast przeglądać całe dekady.
Traktuj to jako przybliżenie, nie wyliczenie co do roku - zasady przyznawania zmieniały się, a okresy przerw w zatrudnieniu bywały liczone różnie.
Jubileusze i wydawnictwa okolicznościowe
Nadania odznak wiązały się często z jubileuszami jednostek, rocznicami linii i świętami branżowymi. Przy takich okazjach ukazywały się wydawnictwa okolicznościowe, a w nich wykazy wyróżnionych z imienia i nazwiska.
Takie wydawnictwa warto sprawdzić równolegle z katalogiem archiwalnym. Szukaj w zdigitalizowanych zbiorach po nazwie jednostki i po roku okrągłej rocznicy.
Źródła
Opracowanie redakcyjne opisujące sposób dokumentowania pamiątki. Nie rozstrzygamy o konkretnych odznakach ani o autentyczności przedmiotów. Czy zachowała się dokumentacja nadania, sprawdź u przechowawcy akt pracowniczych.