Depozyty żołnierzy PSZ na Zachodzie - sprawdź nazwisko

W dwóch polskich archiwach czekają pamiątki po żołnierzach Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, którzy zginęli lub zmarli w czasie wojny i tuż po niej: legitymacje, odznaczenia, listy, fotografie najbliższych, zegarki, różańce. Rodziny wielu z nich nigdy się o tym nie dowiedziały. Poniżej możesz sprawdzić, czy wśród 4284 depozytów jest nazwisko Twojego krewnego.

Wykaz obejmuje 2595 depozytów w Archiwum Akt Nowych (AAN) i 1689 w Wojskowym Biurze Historycznym (WBH), oznaczonych w oryginale skrótem CAW - Centralne Archiwum Wojskowe działa dziś w strukturze WBH. Depozyty wydaje się uprawnionym spadkobiercom, a my pomagamy je odnaleźć i przygotować sprawę.

Skąd wzięły się te depozyty

W Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie służyło około 230 tysięcy żołnierzy. Po poległych i zmarłych zostawały nie tylko akta personalne, ale też rzeczy osobiste, które wojskowe kancelarie zabezpieczały jako depozyty. Większość tych zbiorów trafiła po wojnie do Wielkiej Brytanii, gdzie działały władze Rzeczypospolitej na Uchodźstwie.

Przez prawie pół wieku zwrot depozytów do Polski blokowała polityka, a rodziny w PRL często nie wiedziały o ich istnieniu albo nie mogły wyjechać, żeby je odebrać. Sprawę podjęto ponownie w 1996 roku; po kilku latach depozyty sprowadzono do kraju i podzielono między Centralne Archiwum Wojskowe a Archiwum Akt Nowych. Władze brytyjskie przekazały je z wyraźnym zamiarem zwrotu rodzinom - i ten zwrot wciąż trwa.

Co może być w depozycie

Typowa zawartość to dokumenty: legitymacje, książeczki żołdu, dokumentacja dotycząca śmierci, prywatna korespondencja i fotografie. Często trafiają się ordery i odznaczenia, także Virtuti Militari. Bywają też przedmioty codziennego użytku - zegarki, obrączki, zapalniczki, puderniczki, brzytwy - oraz pamiątki religijne: modlitewniki, medaliki, różańce.

Wśród właścicieli są lotnicy polskich dywizjonów w Wielkiej Brytanii, marynarze okrętów wojennych i statków handlowych oraz żołnierze wojsk lądowych, między innymi 1 Dywizji Pancernej, 1 Samodzielnej Brygady Spadochronowej i 2 Korpusu. Większość poległa w walce, w locie lub w rejsie, ale część zmarła z powodu chorób i wypadków. Zawartości konkretnego depozytu nie znamy - zna ją tylko archiwum, które go przechowuje.

Wynik wyszukiwania i jego znaczenie

Pozycja to numer w wykazie archiwum. Sygnatura identyfikuje depozyt w zasobie - przepisz ją dokładnie w piśmie do archiwum. W kolumnie Dane z wykazu jest zwykle data i miejsce urodzenia, a czasem zamiast nich data i miejsce śmierci, na przykład pod Monte Cassino. Sygnatury WBH mają często postać rocznik/numer/kategoria, a część zawiera angielskie adnotacje ewidencyjne z czasów wojny.

Ta sama osoba może figurować dwukrotnie - raz w AAN, raz w WBH. To znaczy, że pamiątki po niej są w dwóch miejscach i warto zapytać oba archiwa. Pamiętaj też, że wykaz sporządzono na podstawie dokumentów sprzed kilkudziesięciu lat: nazwiska bywają zniekształcone, zapisane bez polskich liter, a nazwy miejscowości - przekręcone. Dlatego wyszukiwarka pozwala wpisać fragment nazwiska, a lista literowa pomaga wyłapać nietypową pisownię.

Kto może odebrać depozyt

Depozyt wydaje się wyłącznie w siedzibie archiwum, osobiście, po okazaniu dokumentów (archiwum wykonuje ich kopie) i podpisaniu protokołu przekazania. Może go odebrać także osoba upoważniona przez spadkobiercę.

Archiwum Akt Nowych opublikowało szczegółowe zasady zwrotu depozytów. Wynika z nich, że same akty stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo nie wystarczą. Podstawowym dokumentem jest prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku po żołnierzu, a w przypadkach przewidzianych w zasadach - notarialny akt poświadczenia dziedziczenia. Jeśli spadkobierców jest kilku, występują razem albo udzielają jednemu z nich pisemnego pełnomocnictwa. Wymagania WBH najlepiej potwierdzić bezpośrednio w tym archiwum przed złożeniem wniosku.

Sprawa spadkowa po żołnierzu, który zginął ponad 80 lat temu, wymaga odtworzenia rodziny: aktu zgonu lub dokumentu potwierdzającego śmierć, a potem aktów urodzenia, małżeństwa i zgonu kolejnych pokoleń aż do żyjących krewnych. To czysta praca genealogiczna - i właśnie w niej pomagamy.

Pomagamy szukać - i sami szukamy

Jeśli znalazłeś w wykazie nazwisko, które może należeć do Twojego krewnego, albo nie masz pewności co do pisowni, napisz do nas. Pomagamy:

• przeszukać wykaz pod różnymi wariantami nazwiska i imienia,
• ustalić, czy osoba z wykazu to na pewno Twój przodek - porównując daty, miejsca i przebieg służby z dokumentami rodzinnymi,
• odszukać akty stanu cywilnego potrzebne do sprawy spadkowej i zbudować udokumentowany łańcuch pokrewieństwa,
• przygotować zapytanie do AAN lub WBH z właściwą sygnaturą.

Sami też szukamy: przy nazwiskach z wykazu staramy się dotrzeć do rodzin żołnierzy, które mogą nie wiedzieć, że pamiątki na nie czekają. Jeśli rozpoznajesz nazwisko z listy - nawet gdy to nie Twoja rodzina, ale sąsiedzi z tej samej wsi - daj nam znać.

Nie jesteśmy archiwum ani pośrednikiem archiwów: depozytu nie wydamy ani nie obejrzymy za Ciebie. O jego zawartości i wydaniu decyduje wyłącznie instytucja, która go przechowuje.

Kontakt

Źródło danych: wykaz „Depozyty AAN i CAW” opublikowany przez Archiwum Akt Nowych na stronie aan.gov.pl/depozyty (4284 pozycje). Dane przepisano bez poprawek pisowni. Informacje o zasadach odbioru i kontaktach sprawdzone 23.09.2026 - przed wizytą w archiwum potwierdź je u przechowawcy.