Centymorgan, w skrócie cM, to jednostka, w której serwisy genealogiczne podają ilość wspólnego DNA. Nie jest miarą długości fizycznej ani liczby liter kodu. Jest miarą odległości genetycznej: odcinek o długości jednego centymorgana to taki, na którym przy tworzeniu komórki rozrodczej z prawdopodobieństwem około jednego procenta dojdzie do przecięcia i wymiany materiału między chromosomami.
Dla genealoga istotna jest konsekwencja praktyczna. DNA nie jest przekazywane w całości, tylko w kawałkach, a kawałki te z pokolenia na pokolenie stają się krótsze. Im dalszy krewny, tym mniej wspólnych centymorganów — aż do zera.
Dlaczego rodzeństwo nie dzieli dokładnie połowy
Od każdego z rodziców dostajesz dokładnie połowę autosomalnego DNA i tu nie ma przypadku. Przypadek zaczyna się pokolenie wcześniej. To, którą połowę DNA swojej matki przekazał Ci ojciec, jest losowe. Dlatego Ty i Twoje rodzeństwo nie odziedziczyliście tych samych fragmentów po dziadkach.
Stąd bierze się coś, co początkujących zaskakuje najbardziej: rodzeństwo rodzone dzieli ze sobą średnio około połowy DNA, ale w konkretnych przypadkach bywa to wyraźnie więcej lub wyraźnie mniej. I stąd bierze się sytuacja, w której Twój brat ma na liście dopasowanie, którego Ty nie masz w ogóle — oboje macie tego samego przodka, ale tylko do niego trafił akurat ten fragment.
Orientacyjne wartości
Poniższe liczby pochodzą z projektu Shared cM Project, który zbiera zgłoszenia od osób znających swoje udokumentowane pokrewieństwo. Traktuj je jako orientacyjne średnie wraz z zakresem rzeczywiście obserwowanych wartości, a nie jako progi rozstrzygające.
| Pokrewieństwo | Średnio (cM) | Obserwowany zakres (cM) |
|---|---|---|
| Rodzic — dziecko | około 3485 | praktycznie bez wahań |
| Rodzeństwo rodzone | około 2600 | około 2200–3400 |
| Dziadek — wnuk | około 1750 | około 980–2460 |
| Przyrodnie rodzeństwo | około 1760 | około 1160–2440 |
| Wuj, ciotka — bratanek, siostrzenica | około 1740 | około 1200–2280 |
| Kuzyn pierwszego stopnia | około 870 | około 400–1400 |
| Kuzyn drugiego stopnia | około 230 | około 40–590 |
| Kuzyn trzeciego stopnia | około 73 | około 0–220 |
| Kuzyn czwartego stopnia | około 35 | około 0–140 |
Zwróć uwagę na dwie rzeczy. Po pierwsze, zakresy są szerokie i zachodzą na siebie. Wynik 1700 cM pasuje jednocześnie do przyrodniego rodzeństwa, do dziadka i do wuja — samo DNA tych trzech możliwości nie rozdzieli. Rozdziela je wiek, dokumenty i wywiad rodzinny. Po drugie, przy dalekich kuzynach dolna granica zakresu wynosi zero. Znaczna część kuzynów czwartego stopnia nie dzieli z nami żadnego wykrywalnego DNA, mimo że pokrewieństwo jest w pełni udokumentowane.
Granica użyteczności
W praktyce autosomalne DNA pracuje wiarygodnie do mniej więcej czwartego, rzadziej piątego stopnia pokrewieństwa, czyli w zasięgu około dwustu lat wstecz. Dalej nie tyle jest niedokładne, co po prostu przestaje istnieć — wspólnych fragmentów brakuje albo są tak krótkie, że nie sposób odróżnić ich od zgodności przypadkowej.
Dlatego przy dopasowaniach poniżej mniej więcej dwudziestu centymorganów ostrożność musi być znacznie większa. Krótkie segmenty często nie pochodzą od wspólnego przodka w zasięgu genealogicznym, tylko odzwierciedlają fragmenty powszechne w całej populacji albo są błędem odczytu. Budowanie wniosku na pojedynczym dopasowaniu kilkunastocentymorganowym to najczęstszy sposób, w jaki genealogia genetyczna prowadzi na manowce.
Dlaczego liczby różnią się między serwisami
Ta sama para osób może mieć w dwóch serwisach różną sumę wspólnych centymorganów. Powody są techniczne: firmy badają nieco inne zestawy pozycji w genomie, stosują różne progi minimalnej długości segmentu, różnie traktują chromosom X i różnie postępują z obszarami, w których zgodność wynika z budowy genomu, a nie z pokrewieństwa. Różnice rzędu kilku procent są normalne i nie oznaczają, że któryś wynik jest błędny.
Gdy przodkowie byli spokrewnieni
Osobnego potraktowania wymagają rodziny wywodzące się ze społeczności, w których przez wiele pokoleń zawierano małżeństwa wewnątrz niewielkiej grupy — z powodu odległości, wyznania lub zamknięcia społeczności. W takich rodzinach dwie osoby są ze sobą spokrewnione na kilka sposobów naraz, a wspólne DNA sumuje się ze wszystkich tych dróg.
Skutek jest taki, że tabela przestaje działać: dopasowanie wyglądające na kuzyna drugiego stopnia okazuje się kuzynem czwartego, tyle że trzykrotnym. Jeśli podejrzewasz taką sytuację w swojej rodzinie, wartości z tabeli traktuj jako górne oszacowanie bliskości i opieraj się przede wszystkim na dokumentach.
Jak z tego korzystać
Wpisz sumę wspólnych centymorganów do narzędzia, które pokaże wszystkie układy rodzinne pasujące do tej wartości wraz z prawdopodobieństwem każdego. Dostaniesz nie jedną odpowiedź, lecz listę możliwości — i to jest uczciwy obraz tego, co wiadomo. Następnie odrzucaj możliwości, korzystając z wieku obu osób, ze znanej struktury rodziny i z dokumentów. DNA zawęża pole poszukiwań; rozstrzyga akt.
Źródła i dalsza lektura
Opracowanie redakcyjne. Wartości liczbowe pochodzą z podanego niżej projektu i bywają aktualizowane wraz z napływem nowych zgłoszeń — przed powołaniem się na konkretną liczbę sprawdź bieżące wydanie.