O wielu rodzinnych odznaczeniach wiadomo tylko tyle, że „dziadek dostał je na wojnie”. Opis takiej pamiątki wymaga dwóch osobnych ustaleń: co to za odznaczenie i czy nadano je właśnie temu człowiekowi.
Krok pierwszy: opisz przedmiot
Zanim zaczniesz ustalać, czym jest odznaczenie, opisz to, co masz w ręku. Zmierz je. Zapisz materiał i kolor, kształt, wszystkie napisy i daty dosłownie, z zachowaniem wielkości liter i skrótów. Opisz wstążkę: barwy, układ pasków, szerokość. Sprawdź rewers - bywają tam oznaczenia producenta i numery.
Sfotografuj awers, rewers, wstążkę i wszelkie oznaczenia z bliska, przy rozproszonym świetle. Numer, jeśli jest, to najcenniejsza informacja na całym przedmiocie, bo pozwala powiązać go z konkretnym nadaniem.
Zapisz też historię przedmiotu: od kogo trafił, komu był przypisywany w rodzinie, czy leżał razem z dokumentami. Ta informacja jest osobnym źródłem i tak trzeba ją traktować.
Krok drugi: ustal, co to jest
Porównaj opis z opracowaniami falerystycznymi i ze zbiorami muzealnymi, gdzie odznaczenia są opisane i datowane. Zwróć uwagę na wersje: to samo odznaczenie bywało wykonywane w różnych okresach, przez różnych producentów i w różnych odmianach, a data wzoru bywa istotną wskazówką.
Uważaj na kopie i wyroby pamiątkowe. Odznaczenia były i są wytwarzane jako repliki kolekcjonerskie, a po latach trafiają do szuflad obok oryginałów.
Krok trzeci: potwierdź nadanie
Posiadanie odznaczenia nie jest dowodem jego nadania. Odznaczenia kupowano, wymieniano, pożyczano do zdjęcia, dziedziczono po innej osobie, a czasem przechowywano po kimś obcym.
Nadanie potwierdza dokument: legitymacja odznaczeniowa, wpis w aktach personalnych, wykaz nadań, ogłoszenie w wydawnictwie urzędowym. Wnioski i wykazy odznaczeniowe prowadzono odrębnie od akt osobowych, więc bywa, że dokumentacja nadania zachowała się mimo braku teczki.
Jeśli masz legitymację - zapisz z niej wszystko: numer, datę, organ nadający, pisownię nazwiska. Jeśli nie masz, w zapytaniu do archiwum podaj dane osoby, przybliżony okres i nazwę odznaczenia w rozpoznanej wersji.
Odznaka to nie odznaczenie
W rodzinnych zbiorach łatwo pomylić kilka różnych rzeczy. Odznaczenie państwowe nadaje uprawniony organ w określonym trybie. Odznaka pamiątkowa jednostki oznacza przynależność do formacji. Odznaka absolwencka, sprawnościowa czy okolicznościowa to jeszcze co innego. Wszystkie bywają metalowe, kolorowe i noszone na mundurze - a znaczą zupełnie co innego.
Rozpoznanie kategorii zrób przed poszukiwaniami, bo od niej zależy, gdzie w ogóle szukać dokumentacji.
Przechowywanie odznaczenia
Nie czyść odznaczeń środkami do metali. Patyna jest częścią historii przedmiotu, a czyszczenie trwale niszczy powierzchnię i obniża wartość dokumentacyjną. Nie rozdzielaj odznaczenia od wstążki i od legitymacji: to legitymacja podaje, komu i kiedy je nadano.
Przechowuj w materiałach obojętnych chemicznie, w stabilnej temperaturze i z dala od wilgoci. Opis i fotografie trzymaj razem z resztą archiwum domowego.
Zapis ustaleń o odznaczeniu
Prowadź trzy poziomy zapisu osobno: opis przedmiotu (to, co zmierzone i sfotografowane), rozpoznanie (czym to najprawdopodobniej jest i na jakiej podstawie), status nadania (potwierdzone dokumentem, niepotwierdzone, sporne). Przy braku potwierdzenia napisz to wprost, zamiast pomijać sprawę milczeniem.
Odznaczenie widoczne wyłącznie na fotografii
Częsty przypadek: odznaczenia nie ma, jest tylko fotografia w mundurze. To nadal wystarczy, żeby coś ustalić.
Na zdjęciu szukaj baretek - prostokątnych wstążeczek noszonych na piersi, które reprezentują nadane odznaczenia. Ich układ nie jest przypadkowy: kolejność odpowiadała starszeństwu odznaczeń, więc już samo położenie niesie informację. Na fotografii czarno-białej barw nie zobaczysz, ale zobaczysz układ pasków, ich szerokość i proporcje, a to często wystarcza do rozpoznania przy porównaniu z opisanym wzorcem.
Policz baretki i zapisz ich liczbę, bo mówi, ilu nadań szukać. Zwróć uwagę na odznaczenia noszone w całości, nie w formie baretki, oraz na odznaki przypięte w innych miejscach munduru - to osobna kategoria.
Powiększ ten fragment ze skanu w wysokiej rozdzielczości. Powiększenie skanu może ułatwić odczyt zachowanego szczegółu, ale nie odtworzy informacji niewidocznej w oryginale.
Baretka na zdjęciu świadczy o tym, że ktoś ją nosił. Prawo do niej potwierdza dopiero dokument nadania.
Źródła
Opracowanie redakcyjne opisujące sposób dokumentowania pamiątki. Nie rozstrzygamy o konkretnych odznaczeniach ani o autentyczności przedmiotów - to wymaga oględzin przez specjalistę. Czy zachowały się wykazy dotyczące danego odznaczenia, sprawdź w instytucji przechowującej akta.