Milicja Obywatelska została powołana dekretem Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 7 października 1944 roku i istniała do 1990 roku, gdy ustawa o Policji z 6 kwietnia 1990 roku powołała w jej miejsce Policję. Przez blisko pół wieku była największym pracodawcą w mundurze poza wojskiem, więc w bardzo wielu rodzinach ktoś w niej służył: rok, dziesięć lat albo całe życie zawodowe. Dokumenty tej służby istnieją i są w większości dostępne dla rodziny, tylko trzeba wiedzieć, w której instytucji.
Milicja a Służba Bezpieczeństwa
To rozróżnienie decyduje o wszystkim, co dalej. Milicja Obywatelska była formacją porządkową i kryminalną. Służba Bezpieczeństwa była aparatem politycznym, od 1956 roku formalnie umieszczonym w strukturach komend MO, ale odrębnym. W rozumieniu ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej organami bezpieczeństwa państwa są między innymi struktury SB, a nie Milicja jako całość. Od tego zależy, czy dokumenty przodka są objęte szczególnym trybem udostępniania i czy jego nazwisko może figurować w publicznym katalogu funkcjonariuszy IPN.
Rodzinny przekaz zwykle tego nie rozróżnia: „pracował w komendzie” może znaczyć dzielnicowego, technika kryminalistyki, kierowcę albo funkcjonariusza SB w tym samym budynku. Dokumenty rozróżniają.
Co zawiera teczka osobowa
Akta osobowe funkcjonariusza prowadzono według stałego układu. Pierwsza część obejmowała dokumenty przyjęcia: podanie, własnoręcznie napisany życiorys, ankietę personalną z danymi rodziny, świadectwa, badania. Kolejne części obejmowały przebieg służby: przydziały, stanowiska, grupy uposażenia, awanse, odznaczenia, kary, opinie służbowe, urlopy, wreszcie zwolnienie albo przejście na emeryturę. Dla genealoga najcenniejsza jest część pierwsza: życiorys i ankieta rodzinna podają imiona rodziców i rodzeństwa, ich zawody, adresy i losy wojenne w wersji, którą sam funkcjonariusz spisał w chwili przyjęcia.
Warto wiedzieć, że ankieta była wypełniana pod presją sytuacji i bywa niepełna albo nieścisła co do rodziny; traktuj ją jak relację, nie jak metrykę.
Gdzie są akta
Dokumentacja jest rozproszona między dwie instytucje. Instytut Pamięci Narodowej przejął archiwum dawnego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i przechowuje między innymi akta osobowe funkcjonariuszy organów bezpieczeństwa oraz część dokumentacji milicyjnej. Archiwa Policji, w komendach wojewódzkich i Komendzie Głównej, przechowują dokumentację formacji, która w 1990 roku stała się Policją, w tym akta osobowe wielu byłych milicjantów, zwłaszcza tych, którzy służyli do końca lat osiemdziesiątych albo przeszli do Policji.
Kolejność: najpierw publiczny inwentarz IPN, w którym da się sprawdzić, jakie zespoły dotyczą danej komendy i okresu. Potem wniosek do IPN o udostępnienie albo o kopie dokumentów osobowych, na formularzu opisanym na stronie archiwum IPN; wniosek składa osoba uprawniona, a instytut opisuje, kto nią jest. Równolegle zapytanie do komendy wojewódzkiej Policji właściwej dla miejsca służby o dokumentację osobową byłego funkcjonariusza.
Katalog funkcjonariuszy IPN
Instytut prowadzi publiczny katalog funkcjonariuszy organów bezpieczeństwa państwa. Obejmuje osoby, których służba mieści się w ustawowej definicji, więc obecność albo brak nazwiska w katalogu nie mówi jeszcze, czy ktoś służył w Milicji. Jeśli nazwisko tam jest, katalog podaje przebieg służby w ujęciu skróconym i jest dobrym punktem wyjścia do wniosku o pełne akta. Jeśli go nie ma, poszukiwania prowadzą do archiwum Policji.
Stopnie i dokumenty emerytalne
Milicja używała stopni wzorowanych na wojskowych, od szeregowca i kaprala po stopnie oficerskie i generalskie, więc stopień w dokumencie albo na zdjęciu od razu odróżnia okres powojenny od przedwojennego, w którym stopnie były inne. Dokumentacja emerytalna funkcjonariuszy, prowadzona przez organ emerytalny resortu, zawiera przebieg służby spisany na potrzeby świadczenia i bywa dostępna dla rodziny jako spadkobierców; o tryb zapytaj bezpośrednio.
Co to znaczy dla poszukiwań
Ustal, czy chodzi o Milicję, czy o SB, bo to dwa tryby dostępu. Sprawdź katalog i inwentarz IPN, potem złóż wniosek o dokumenty osobowe. Równolegle zapytaj archiwum Policji właściwej komendy. W teczce szukaj przede wszystkim życiorysu i ankiety rodzinnej. I przeczytaj wcześniej materiał o tym, jak czytać akta, które mówią coś trudnego, bo dokumenty z tego okresu bywają takie.
Źródła i dalsza lektura
- Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji - karta aktu w ELI
- Inwentarz archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej
- IPN - wniosek o kopie dokumentów osobowych pracownika lub funkcjonariusza
- IPN - katalog funkcjonariuszy organów bezpieczeństwa państwa
Źródła sprawdzone 23 września 2026 r. Opracowanie: Redakcja Nasi Przodkowie - Policja.