Przodek, który służył w policji przed 1918 rokiem, nosił mundur obcego państwa i zostawił dokumenty w obcym języku. To nie jest powód do wstydu ani do przemilczenia; służba w żandarmerii czy policji miejskiej była zwyczajną drogą zawodową dla tysięcy ludzi, a jej dokumentacja bywa bogatsza niż wiele innych źródeł z tego okresu. Trzeba tylko wiedzieć, że każdy zabór miał inne formacje i inne archiwa.
Zabór austriacki: żandarmeria i policja miejska
W monarchii habsburskiej od 1849 roku działała cesarsko-królewska żandarmeria, formacja o charakterze wojskowym, z posterunkami w miastach, miasteczkach i wielu wsiach Galicji. Obok niej w większych miastach funkcjonowały dyrekcje policji, na przykład w Krakowie i we Lwowie, z własnym personelem cywilnym. Żandarm był formalnie żołnierzem, więc jego dokumenty osobowe powstawały w obiegu wojskowym i mogą być dziś w Archiwum Państwowym w Wiedniu, w części wojskowej. Dokumenty dyrekcji policji trafiały do archiwów krajowych, a po 1918 roku do polskich archiwów państwowych; zespół krakowskiej dyrekcji policji jest przykładem takiej dokumentacji.
Język dokumentów to niemiecki, a od lat sześćdziesiątych XIX wieku w Galicji w rosnącym stopniu polski. Nazwiska bywają zapisane w ortografii niemieckiej.
Zabór pruski: policja państwowa i gminna
W Prusach porządek utrzymywała żandarmeria na wsi oraz policja w miastach, w większych ośrodkach jako królewskie prezydia policji, w mniejszych jako policja gminna i magistracka. Dokumentacja jest w języku niemieckim, prowadzona według pruskich wzorów formularzy, i trafiła po 1918 roku częściowo do polskich archiwów państwowych, na przykład w Poznaniu i Bydgoszczy, a częściowo pozostała w archiwach niemieckich, w tym w archiwach państwowych Berlina i Brandenburgii. Na terenach, które wróciły do Polski dopiero w 1945 roku, dokumentację przejęły polskie archiwa państwowe we Wrocławiu, Opolu, Szczecinie i Olsztynie.
Zabór rosyjski: straż ziemska, policja miejska i żandarmeria
W Królestwie Polskim po powstaniu styczniowym administracja rosyjska zorganizowała straż ziemską jako policję wiejską i powiatową oraz policję miejską w miastach. Osobną formacją była żandarmeria, o charakterze politycznym, z zarządami gubernialnymi. Dokumenty prowadzono po rosyjsku, cyrylicą, więc nazwisko przodka trzeba szukać w transliteracji rosyjskiej, o czym mówi poradnik centrum genealogicznego o wariantach zapisu nazwiska. Akta trafiły do polskich archiwów państwowych właściwych dla dawnych guberni oraz do archiwum głównego w Warszawie; część pozostała w archiwach rosyjskich i jest dziś praktycznie niedostępna.
Wspólna metoda dla trzech zaborów
Ustal miejscowość i rok służby, a z nich zabór, prowincję lub gubernię oraz właściwą formację. Sprawdź w Szukaj w Archiwach zespoły władz policyjnych i administracyjnych z tego terenu, wpisując nazwę urzędu, nie nazwisko. Dla żandarmerii austriackiej rozważ zapytanie do Wiednia, dla policji pruskiej do archiwów niemieckich, jeśli polskie nie mają zespołu. I pamiętaj, że służba w policji zaborczej często poprzedzała służbę w Policji Państwowej po 1919 roku, bo nowa formacja przyjmowała doświadczonych funkcjonariuszy; teczka z lat dwudziestych może zawierać opis wcześniejszej służby, którego nie znajdziesz nigdzie indziej.
Szematyzmy i wykazy drukowane
Dla Galicji istnieje źródło, o którym łatwo zapomnieć: coroczne szematyzmy, czyli drukowane wykazy urzędników Królestwa Galicji i Lodomerii, obejmujące także dyrekcje policji i dowództwa żandarmerii z nazwiskami oficerów i urzędników. Są zdigitalizowane w bibliotekach cyfrowych i przeszukiwalne. Podobne wykazy urzędowe wydawano w Prusach. Szeregowego żandarma w nich nie znajdziesz, ale oficera i urzędnika policji tak, rok po roku, z miejscem służby.
Co zawierają akta zaborcze
Dokumentacja personalna policji zaborczych bywa zaskakująco szczegółowa, bo państwa te prowadziły ewidencję urzędników starannie. Wykazy stanu osobowego podają datę i miejsce urodzenia, wyznanie, stan cywilny, znajomość języków, przebieg służby i uposażenie. Listy kwalifikacyjne zawierają oceny przełożonych. Sprawy dyscyplinarne i wnioski o zasiłki dla wdów opisują rodzinę. Dla żandarma austriackiego dochodzą dokumenty wojskowe: karta ewidencyjna i wykaz przebiegu służby. Nawet gdy teczki osobowej nie ma, tabelaryczne wykazy stanu jednostki wymieniają wszystkich funkcjonariuszy z podstawowymi danymi i są dobrym celem pierwszego zapytania.
Czego nie zakładać
Nie zakładaj, że akta zaborcze zaginęły; wiele zespołów przetrwało i jest opisanych w katalogach. Nie zakładaj też, że przetrwały; wojny i zmiany granic zrobiły swoje. Nie tłumacz stopni z obcego języka na polskie odpowiedniki bez zastrzeżenia, bo hierarchie nie były równoległe. I nie zapisuj przodka jako „Austriaka” czy „Rosjanina” na podstawie munduru; obywatelstwo i narodowość to co innego niż pracodawca.
Źródła i dalsza lektura
- Szukaj w Archiwach
- Österreichisches Staatsarchiv — Archiwum Państwowe Austrii
- Bundesarchiv — archiwum federalne Niemiec
- Historia i Tradycja — portal polskiej Policji, cykle o formacjach poprzedzających Policję Państwową
Źródła sprawdzone 23 września 2026 r. Opracowanie: Redakcja Nasi Przodkowie — Policja.