1. Wybierz jedną osobę i konkretne pytanie
„Chcę poznać historię rodziny” to dobry cel, ale zbyt szerokie zadanie na pierwsze poszukiwania. Zawęź je: gdzie urodziła się babcia, jak nazywali się rodzice dziadka albo kiedy pradziadkowie wzięli ślub? Wybierz osobę, o której masz najwięcej sprawdzalnych informacji, nawet jeśli najbardziej ciekawi Cię znacznie starszy przodek.
Zapisz imię, nazwisko, nazwisko rodowe, przybliżone daty i miejscowości. Przy każdej informacji dodaj, skąd ją znasz. „Około 1920 roku, według rozmowy z ciocią” to uczciwy zapis. Dokładna data wpisana bez podstawy może później skierować badania w niewłaściwą stronę.
Pierwsze pytanie badawcze: gdzie i kiedy urodziła się moja babcia oraz jak nazywali się jej rodzice? Rezultatem ma być odnaleziony dokument, nie samo podobne nazwisko.
2. Przejrzyj domowe archiwum
Zanim zaczniesz wyszukiwać w bazach, przejrzyj dokumenty i fotografie przechowywane przez rodzinę. Interesują Cię również legitymacje, świadectwa, listy i podpisy na odwrocie zdjęć. Adres na kopercie lub nazwa szkoły mogą podpowiedzieć, gdzie szukać następnego źródła.
- Zrób czytelne zdjęcia lub skany obu stron dokumentów.
- Zapisz, do kogo należy oryginał i kiedy wykonano kopię.
- Nadaj plikom proste nazwy, np. „kowalska-anna-swiadectwo-1938”.
- Zachowaj niezmienioną kopię oryginalnego skanu. Odczyt i tłumaczenie zapisuj osobno.
3. Porozmawiaj z rodziną
Zapytaj o miejsca, rodzeństwo, zawody, przeprowadzki i osoby ze zdjęć. Najpierw pozwól rozmówcy opowiedzieć historię własnymi słowami; szczegóły doprecyzuj później. Przy wspomnieniu zanotuj, czy rozmówca widział zdarzenie, czy usłyszał o nim od innej osoby.
Nie musisz od razu rozstrzygać sprzecznych relacji. Zapisz obie i potraktuj je jako pytania do dalszych badań. Pomocny zestaw pytań znajdziesz w poradniku o wywiadzie rodzinnym.
4. Ustal miejscowość i rodzaj dokumentu
Do poszukiwania aktu potrzebujesz czegoś więcej niż nazwiska: miejscowości, przybliżonego czasu i rodzaju zdarzenia. Gdy nazwa miejscowości się powtarza, sprawdź otoczenie: pobliskie miasto, dawny powiat lub parafię. Dzisiejszy adres administracyjny może nie odpowiadać temu z czasu życia przodka.
Następnie zdecyduj, czego szukasz. Dokument urodzenia pomoże ustalić rodziców, ślub może połączyć dwie rodziny, a inne źródła mogą wyjaśnić przeprowadzkę czy zawód. Wybór kolejnego dokumentu powinien wynikać z pytania, które chcesz rozstrzygnąć.
5. Wyszukaj wskazówkę i sprawdź oryginał
Indeks internetowy jest wygodnym początkiem. Po odnalezieniu wyniku zapisz parafię lub urząd, rok i numer aktu, a potem odszukaj skan albo ustal miejsce przechowywania księgi. Brak wyniku nie przesądza o braku dokumentu: zbiór może nie być zindeksowany, nazwisko zapisano inaczej lub wybrano zbyt wąski zakres lat.
O zgodności osoby nie decyduje samo nazwisko. Porównaj rodziców, małżonka, wiek, miejscowość i inne dostępne informacje. Przy niezgodności zatrzymaj się i zapisz, czego jeszcze potrzebujesz. Szczegóły dokumentowania znajdziesz w poradniku o drzewie opartym na źródłach.
6. Prowadź prosty dziennik badań
| Data | Co sprawdziłem | Rezultat | Następny krok |
|---|---|---|---|
| Przykład | Indeks urodzeń, wybrana miejscowość, lata 1890–1900 | Dwa możliwe wpisy; rodzice jeszcze nieporównani | Odczytać oba dokumenty |
| Przykład | Rozmowa z krewną | Wspomnienie o przeprowadzce; brak dokładnego roku | Sprawdzić adresy na rodzinnych listach |
Dziennik chroni przed powtarzaniem tych samych poszukiwań. Notuj także brak rezultatu i zakres, który rzeczywiście sprawdziłeś. „Nie ma w Internecie” nie jest opisem badania; „sprawdzono indeks danej parafii z lat 1890–1900” już nim jest.
Plan pierwszego tygodnia
- Wybierz osobę i sformułuj pytanie, które można rozstrzygnąć dokumentem.
- Zbierz rodzinne dokumenty i zapisz pochodzenie kopii.
- Przeprowadź jedną rozmowę i wypisz niepewne informacje.
- Ustal miejscowość oraz dokument potrzebny do kolejnego kroku.
- Sprawdź indeks lub opis zbioru i zanotuj zakres poszukiwania.
- Odczytaj dokument albo przygotuj zapytanie do archiwum.
- Podsumuj: co potwierdzono, co pozostało hipotezą i co sprawdzisz dalej.